نيز به دست دهد . آشكار است كه موارد مزبور ، از مرحلهء دفاع در برابر تجاوز دشمن را تا جهاد براى ترويج توحيد در برمىگيرد . رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم نيز بر اساس آيات مزبور در هر مرحله در برابر مشركان ايستاد . مهمترين و حساس‌ترين برخورد ، حملات نخست رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم به كاروانهاى تجارى مشركان است كه عمدتاً با استفاده از مهاجران بوده و مهمترين دليل توجيه كنندهء آن ظلمى بود كه مشركان دربارهء آنان اعمال كرده بودند ، نيز گفته كه آيهء سى و نهم سورهء حج كه رخصت قتال در برابر ظلم داده ، اولين آيه‌اى بوده كه دربارهء جنگ نازل شده است . « 1 » در ادامهء همان آيه دربارهء مظلومين آمده است : « آنهايى كه به ناحق از ديارشان راند شده‌اند جز آن بود كه مىگفتند : پروردگار ما خداى يكتاست . « 2 » » امام باقر عليه السلام فرمود كه آيت مزبور دربارهء مهاجران نازل شده است . « 3 » هر زمان كه در مكه مجروح و يا مضروبى از مسلمانان نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم آمده از كفار شكوه مىكرد ، آن حضرت مىفرمود كه رخصت نبرد ندارد و آيهء مزبور اين رخصت را به پيامبر خدا صلى الله عليه و آله و سلم داد . « 4 » بى ترديد رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در صدد نشر اسلام بود و قريش علاوه بر ظلمهاى سابق ، مانع عمدهء نظامى واقتصادى بر سر راه اسلام بود . بدر تجربه‌اى براى آزمايش نيروهاى مسلمان و مشرك بر سر فرمانروايى بر حجاز بود . احد و خندق ادامهء اين تجربه بود تا آن كه در حديبيه توازنى صورى پديد آمد و پس از آن در فتح مكه پيروزى مسلمانان يكسره شد . رخدادهاى پيش از بدر پس از شكل گيرى جامعهء اسلامى مدينه ، و آن گاه كه يهوديان و بقاياى مشركان ضمن تعهداتى تحت كنترل در آمدند ، رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم متوجه بيرون شد . آن حضرت با درايت توانسته بود مدينه را با وجود پراكندگى قبايل و طوايف آن و حتى قدرت قابل توجه يهود به صورتى يكپارچه و براساس ضوابطى معقول تحت كنترل يك دولت مركزى در آورد . همهء اين كارها براى آن بود تا علاوه بر از ميان بردن مقاومت داخلى ، زمينهء برخورد با مهمترين و اصلىترين دشمن ؛ يعنى قريش آماده شود . مهاجرين كه اكنون رقم آنان بالغ بر

--> ( 1 ) . انساب الاشراف ، ج 1 ، ص 286 ؛ اگر گفته شود كه سورهء بقره پيش از سورهء انفال نازل شده - كه گفته مىشود - بايد دانست كه در سورهء بقره ، 193 - 191 ؛ صريحاً آياتى در امر به مقاتله با مشركان آمده است . ( 2 ) . حج ، 40 ( 3 ) . مجمع البيان ، ج 7 ، ص 87 ( 4 ) . همان